Jeśli coś napawa cię obrzydzeniem, powinieneś przynajmniej poznać to, czego się brzydzisz, abyś mógł unikać tego w przyszłości.

Kultura masowa to typ kultury symbolicznej, w której przekazywane treści docierają do odbiorcy za pośrednictwem środków masowego przekazu¹. Ten konkretny typ kultury symbolicznej charakteryzuje się przekazywaniem treści z użyciem takich reguł kulturowych (konwencji), by grono odbiorców tychże treści miało jak najszersze spektrum².

Głównymi czynnikami mającymi znamienity wpływ na rozwój zjawiska określanego mianem kultury masowej było odkrycie druku przez Gutenberga, okres rewolucji przemysłowej w wieku XIX, a ostatecznie upowszechnienie się takich środków przekazu jak prasa, radio, telewizja czy też rozwój nauk informatycznych, ukoronowaniem których jest komputer osobisty podłączony do ogólnoświatowej sieci Internetowej. Wszystkie te czynniki odegrały niebagatelną rolę w procesie globalizacji, który sprzyja standaryzacji formy przekazu, co pomaga w przekazywaniu tych samych treści, niejednokrotnie przy ich ogromnym spłyceniu i zubożeniu, w taki sposób, by były one zrozumiałe dla jak najszerszego grona odbiorców. Tym samym jest to dążność do standaryzacji, efektem której ma być ?człowiek jednowymiarowy^3.

Ciężko jest udzielić jednoznacznej odpowiedzi, jakie konsekwencje dla cywilizacji niesie rozwój tzw. kultury masowej. Czy należy przyjąć postawę Franka Zappy cytowanego na wstępie, czy też podpisać się pod tezą Eugeniusza Obarskiego, który w serwisie racjonalista.pl pisze: ?Odpadki prawdziwej sztuki, by nie powiedzieć śmieci - czyli to, co kiedyś było wyłącznie marginesem kultury - stały się dziś jej najokazalszą częścią. Że też nie istnieją kary dla producentów śmieci za zaśmiecanie środowiska kulturowego!?⁴. A może należy całość tej papki przyjąć bezkrytycznie?

Otóż swego czasu dzieła Williama Shakespeare'a uważane były za sztukę niskich lotów, gdy obecnie jego dzieła zaliczamy do czołówki światowej klasyki. Postacią współczesną, której dzialalność artystyczna wywarła ogromny wpływ na rozwój kultury masowej był Andy Warhol. Jego proste grafiki wykonane metodą sitodruku oparte o wyraźny kontrast kolorystyczny przedstawiają m.in. tak znane postaci jak Marilyn Monroe, Elvis Presley, Jacqueline Kennedy Onassis, Marlon Brando, Elizabeth Taylor⁵. Z pewnością upływ czasu zweryfikuje te rozterki.

Przekaz treści i ich wartość, patrząc przez pryzmat popkultury, ulega degradacji. Człowieka współczesnego zalewa szereg treści i przekazów, których najważniejszymi wyznacznikami jest moda, sezonowość, poziom sprzedaży, oglądalność. O kulturze masowej będącej dzieckiem postępu i techniki można powiedzieć, że jest nieciekawa i tandetna, nikt jej nie lubi i nią gardzi. Jednakże nie zmienia to faktu, że jej twórcy zarabiają miliony. Najznamienitsze tego przykłady można znaleźć w prasie codziennej⁶, która cyklicznie serwuje czytelnikowi zestawienia TOP10, gdzie omawia muzykę będącą na fali, recenzuje szereg książek, filmów, gier komputerowych, które w znamienitej większości niosą treści lekkie i przyjemne, a przy tym nie zmuszające do zbyt wielkiego wysiłku intelektualnego. Wszystko jest zakodowane w sposób prosty, przejrzysty, nie wymagający używania szarych komórek. Apoteozą przekazu stały się wyboldowane czcionki tytułów w tabloidach zawierające w sobie zarazem tezę, jak i jej krzykliwe uzasadnienie i to w kilku słowach. Całość dla niepoznaki okraszona krótkim tekstem artykułu oraz nieodzownym dla wysokości sprzedanego nakładu gołym, kobiecym biustem⁷

Zapewne każdy przyłapał samego siebie na fascynującej lekturze cyklicznie wydawanych gazetek reklamowych dużych sieci handlowych, czy doglębnym studiowaniu programu TV. Ze szklanych ekranów misyjnej telewizji publicznej walczącej o widownię poznikały, bądź są emitowane w porze nietoperzy, programy ambitne na rzecz sitcomów, teleturniejów etc. W internecie co druga strona to blog, fotoblog, serwis społecznościowy typu youtube czy nasza-klasa.pl. Serwis google traktowany jest jako źródło wszechwiedzy opartej o mechanizm ?ctr c ? ctr v? polegającej na zasadzie: znajdź, skopiuj, wklej - bez dogłębnego przestudiowania tematu, który nas akurat nurtuje.

Nie mniej jednak w tym całym medialnym szumie informacyjnym można odnaleźć produkty będące wytworem masowej kultury, które potrafią nieść z sobą szereg ważnych i innowacyjnych treści (chociaż często przetworzonych), bądź też treści dokumentujących socjologiczne aspekty więzi społecznych. Znamienitym tego przykładem jest komiks Maus Arta Spiegelmana⁸, wyróżniony w 1992 roku nagrodą Pulitzera, a opowiadający o Holocauście we wstrzasający sposób z wykorzystaniem zantropomorfizowanych zwierząt obrazujacych poszczególne nacje. Cały cykl komiksów Sandman⁹ Neila Gaimana stawiających czytelnika przed niezwykle wymagającą rozrywką intelektualną zmuszającą do myślenia. Porównując dzieło Spiegelmana i Gaimana niesposób nie odnieść się do wspomnianych na wstępie reguł kulturowych (konwencji) będących wyznacznikiem tego rodzaju kultury symbolicznej, jaką jest kultura masowa. O ile o Holocauscie słyszał niemal każdy (kodowanie zrozumiałe i czytelne dla sporej grupy ludzi), o tyle o wielu mitach i odwołaniach kulturowych stosowanych w narracji Sandmana - niekoniecznie; przez co treść tej serii komiksowej może być odbierana na wielu poziomach: od ogólnego - zrozumiałego dla szerszego odbiorcy, po poziom szczegółowy, zrozumiały dla nielicznych¹⁰.

Przykładem o podobnej wymowie, lecz bezpośrednio z polskiego podwórka jest gra komputerowa Wiedźmin¹¹ oparta o prozę Sapkowskiego. Ta gra polskiej produkcji uzyskała ogromną popularność na całym świecie, lecz pewne jej aspekty są w pełni zrozumiałe tylko i wyłącznie dla słowiańskiego kręgu kulturowego ze względu na fabułę, grafikę czy też odwołania do dzieł Słowackiego. Węższe smaczki umieszczone w grze, znajdą zrozumienie już tylko i wyłącznie u polskiego odbiorcy, czego przykładem są takie teksty jak:?Gdzie jest prawo i sprawiedliwość??¹².

Powyższe przykłady pozwalają uzasadnić cytowane na wstępie słowa Franka Zappy w odniesieniu do kultury masowej. Ironią losu pozostaje fakt, iż on sam był jedną z ikon popkultury. Sam rozwój kultury masowej i wszystkie tego pochodne, przyczyniły się w sposób bezpośredni do wzrostu konsumpcjonizmu, a tym samym w znaczny sposób przyśpieszyły obieg materii w biosferze. Bezsprzecznym zatem pozostaje fakt, że poziom stężenia CO₂ w ziemskiej atmosferze jest niejako współpochodną tego zjawiska. Należy przy tym zaznaczyć, że w roku 2007 zdobywcą pokojowej Nagrody Nobla został Al Gore¹³ za walkę z globalnym ociepleniem. Czy Al Gore, narrator filmu Niewiarygodna prawda¹⁴ to numer 1 TOP10 bieżącej listy hitów w cyklicznym rankingu szybko zmieniających się trendów? Oby terror bycia trendy, co tak nachalnie narzucają nam zajwiska popkultury, nie przerodził się w apokaliptyczne wizje roztaczane w filmie Niewiarygodna prawda. Że też nie istnieją kary dla producentów śmieci za zaśmiecanie środowiska kulturowego!¹⁵ - a może tak na prawdę chodzi o środowisko naturalne? Jak zawsze, czas pokaże.

 POSTSCRIPTUM

O problemie potrzeb

... widząc klejnot pragniemy się schylić,
Aby go podnieść, bowiem go widzimy;
Jednak po rzeczach, których nie widzimy,
Możemy deptać, gdyż o nich nie wiemy.

Szekspir, Miarka za miarkę; akt II, scena I

BIBLIOGRAFIA: